تالاب گاوخونی

تالاب گاوخونی يكي از بكرترين چشم‌اندازهاي طبيعي استان اصفهان محسوب مي‌شود كه به علت موقعيت جغرافيايي و مشكلات دسترسي به آن- به ويژه در گذشته- چهره طبيعي‌اش كمتر با اقدامات سودجويانه بشر دستخوش تغيير شده است، از اين رو جلوه‌هاي بي‌نظير و چشم‌انداز‌هاي زيبايي را براي اهل ذوق و دوستداران طبيعت در دامان خود به وجود آورده است. تالاب گاوخونی در آستانه ورود به كوير (مرز ميان اكوسيستم‌ آبي با خشكي) واقع شده و انعكاسي از شرايط حاكم بر اين دو بوم‌سازگان است.

تالاب گاوخونی و حوضه پيرامون آن يكي از اولين مناطق سكونت بشري در حوضه داخلي ايران است كه به خاطر دوري از شهر اصفهان و پيرامون آن به صورتي بكر و دست نخورده باقي مانده‌ و از تخريبهاي تاريخي كه ديگر مناطق حوضه زاينده‌رود را دگرگون ساخته به دور مانده است. اين دور ماندگي موجب شده است كه منطقه به صورت گنجينه‌اي حفاظت شده از چشم اندازهاي طبيعي و آثار تمدن مردم منطقه در جلوه‌هاي طبيعت كويري (آب‌نماي تالاب، علفزارها و جنگلهاي كويري، چشم‌انداز بي انتها از افق چشم نواز، تپه‌هاي شني به طول بيش از 70 كيلومتر و عرض متفاوت و در مجموع اكوسيستم مناطق كويري تا کنون باقی مانده باشد.

تالاب گاوخونی در  حاشيه فلات مركزي ايران و در فاصله 145 كيلومتري جنوب شرقي شهر اصفهان و در 30 كيلومتري شهر ورزنه واقع شده است .تالاب گاوخونی يكي از اكوسيستم‌هاي طبيعي استان اصفهان است كه پاياب زاينده‌رود و در فاصلة 130 كيلومتري شرق شهرستان اصفهان واقع گرديده است. تالاب گاوخونی به عنوان اكوسيستم آبي طبيعي واقع در يك منطقة خشك مي‌تواند و بايد در توسعة پايدار منطقه نقش مهمي داشته باشد كه تاكنون و چنان كه بايد با آن پرداخته نشده است وتوسعة پايدار بنا به تعريفي كه از سوي مجامع جهاني براي آن داده شده نوعي توسعة اجتماعي و اقتصادي است كه ضمن تأمين نياز‌هاي نسل كنوني، حقوق نسلهاي آينده نيز براي استفاده از منابع تضمين گردد.

  تالاب گاوخونی يك تالاب طبيعي، داخلي، آزاد و با آب شور است كه نام آن از نظر حفاظتي در تاريخ 23/6/1975 ميلادي مطابق 1354 شمسی با كد ZIR.18 ليست تالابهاي بين‌المللي كنوانسيون رامسر به ثبت رسيد.

  تالاب گاوخونی از اين نظر داراي اهميت ويژه‌اي مي‌باشد زيرا همانند قطره‌اي در دل كوير تقريباً همة فوايدي را كه براي تالابها بر شمرده شد دارد.

تالاب گاوخونی به عنوان بخشي حساس و مؤثر از طبيعت شرق اصفهان چنانچه مورد توجه و شناسايي دقيق قرار گيرد و برنامه‌اي جامع براي بهره‌برداري پايدار از آن تدوين گردد اثر بسيار زيادي در رشد و شكوفا كردن منطقه خواهد داشت.
در سالهاي اخير بويژه سال جاري بدليل خشكسالي و كمبود شديد ورود آب به تالاب گاوخونی و دخالت و دستكاري هاي انسان در حريم تالاب و انتقال آلاينده هاي شيميايي و فيزيكي به آن شاهد آثاري از نابودي كامل تالاب بوده ايم . سال جاري تالاب يكي از كم رونق ترين دوره هاي حيات جانوري خود بويژه زندگي پرندگان مهاجر را تجربه مي كند.

 

تالاب گاوخونی

تصویر اول از تالاب گاوخونی

تالاب گاوخونی در پست ترين ناحيه دشت اصفهان و از نظر جغرافيايي در منطقه وسيع مسطح و يكي از با ارزش ترين اكوسيستمهاي كشور در فلات مركزي ايران و در خشك ترين منطقه و با گونه هاي نادر گياهي و جانوري خاص خود ، چون گوهري در كوير مركزي ايران مي درخشد و از نظر عملي براي محققين زيست محيطي حائز اهميت فراوان است .

همچنين دو روخانه ي فصلي به جز رودخانه دائمي زاينده رود به تالاب گاوخونی مي ريزد ، در جنوب تالاب گاوخونی جرقويه و معادن نمك واقع شده است ، از بالا كه باتلاق را بنگريم مانند يك گلابي يا يك مثلث به نظر مي رسد .

 

حداكثر عمق تالاب گاوخونی در مواقع پرآبي 5/1 متر و حداقل 100 سانتي متر است . تالاب گاوخونی در مركز خود چالهايي دارد كه گودترين قسمت آن با وجود خشك سالي ها ، بدون آب نمانده است .

 

گونه هاي جانوري در تالاب گاوخونی :
فلامينگو ، مرغابي ، آنقوت ، تنجه ، غاز خاكستري ، قورباغه تالابي ، بزمجه ، انواع مارمولك ، آهو ، گورخر و … (كه متاسفانه اكثرا از ميان رفته است ) ، هزاران پرنده مهاجر اين منطقه را براي كوچ زمستاني و آسايش بر مي انگيزد(بيش از 20 هزار پرنده ) ، شوري آب در مدخل مرداب ، حيات آبزيان را در رودخانه ميسر نمي سازد ، رنگ سرخ و زيباي اين تالاب نادر كره زمين ، به دليل زندگي يك نوع سخت پوست (آرتيماساليا) در آن مي باشد ، تالاب گاوخونی به عنوان يك اسفنج ، در فصلهاي پرآب ، آب را به خود جذب و در فصلهاي ديگر پس مي دهد .

منطقه تالاب گاوخونی منطقه اي ناشناخته با پتانسيلهاي قوي از جمله وجود تالاب ، آثار تاريخي و منطقه شن هاي روان را داراست و مديريت دقيق بر آب رودخانه تالاب گاوخونی را از هر خطري محفوظ و مصون ميدارد متاسفانه منطقه هيچ گاه از مديريت حمايتي و حفاظتي مستحكمي برخوردار نبوده است .

تالاب گاوخونی

تصویر دوم از تالاب گاوخونی

وجه تسيمه تالاب گاوخونی :

نام تالاب گاوخونی هميشه پر راز و رمز بوده و در مورد نام گاوخوني حرف و حديثها فراوان است كه يكي دو نمونه از آن كه به نظر و به حقيقت نزديكتر است آورده مي شود .

تالاب گاوخونی : گاوخونی به تنهایی به معنی چشمه يا چاه بزرگ ، گاوه يا گابه نام قديم اصفهان بوده و گاوخوني به معني چاه بزرگ جي يا اصفهان است . همچنين از نامهاي قديم اصفهان گابيان ، گابيدوان بوده كه بعدها به جي ، اسپاهان ، سپاهان و اصفهان رسيده است و برخي مي گويند ريشه گاوخوني از آن است ، گاوه در پارسي به معني بزرگ است و خاني چاه ، گاوخوني يعني آبگير بزرگ ، گودال بزرگ ، چاله بزرگ ، خان يعني چشمه محل آب ، (مثلا خوانسار= چشمه سرا) ، گاوخاني به معني حوض بزرگ ، بركه بزرگ ، تالاب آبگير ، جائي كه آب رودخانه يا باران جمع شود .

 پوشش گیاهی تالاب گاوخونی :

پوشش گیاهی تالاب گاوخونی شامل گونه های متفاوتی می‌باشداز جمله نی، لوئی ،مرغ، بارهنگ آبی، علف بوریا، جگن و جلبك وبعضی از گونه های دیگر گیاهان آبزی. ضمناً در سواحل این تالاب درختچه هائی وجود دارند كه عمدتاً بدین قرار می‌باشد:گز، تاغ ، ریش بز، كاروان كش، اشنا.

تنوع و ارزش های دارویی گونه های گیاهی تالاب گاوخونی مجموع گیاهان جمع آوری شده از منطقه که مورد شناسایی قرار گرفته اند بالغ بر65 گونه گیاهی است که در 16 تیره (خانواده) و 54 سروه (جنس ) قرار می‌گیرند. تیره اسفناج (چغندر) با داشتن بیش از 17 گونه گیاهی بیشترین فراوانی و تنوع گیاهی را دارد در حالی که تیره های پیچک صحرایی، افدراسه، شمعدانی و… هریک با داشتن حداقل یک گونه گیاهی کمترین تنوع گیاهی را شامل می‌شوند. در ذیل مهمترین تیره های گیاهی با ذکر برخی از گونه های موجود در آن به طور مختصر معرفی شده اند.

تیره اسفناج:

گیاهان این تیره غالباً علفی و نمک دوست هستند که در بیشتر مناطق شور کویری و خشک جهان از جمله در کنارة دریاها، باتلاقها و مردابهای شور به خوبی رشد کرده و اجتماعات قابل ملاحظه ای را تشکیل می‌ دهند. تالاب گاوخونی هم به خاطر داشتن حاشیه های مرطوب و شور زیستگاه مناسبی برای رشد بسیاری از گونه های شور است و طالب زمینهای دارای کلرونیترات این تیره می‌باشد. به نحوی که تنوع گونه های گیاهی متعلق به این تیره درمقایسه با تیره های دیگر سهم بیشتری در ترکیب روئیدنیهای منطقه ایفا می‌کند. از گونه های متعلق به این تیره که در جوامع گیاهی مختلف منطقه به خوبی قابل مشاهده هستند می‌توان به گونه ای از جنس لارک، سلمه تره، کورنولاکا، ژیرژنسونیا، گنگ، آغنه
هالوستاکسین(قعر)، سالسولا، خبته، شور(شیرمال)، اشنان(ایشنون)، سیاه شور (کاندول) اشاره کرد.

از بین گیاهان ذکر شده، از جنس لارک (آنابازیس) آلكالوئیدی به نام آنابازین (ایزومرنیکوتین) که دارای خاصیت حشره کشی بسیار قوی وسمی می‌باشد استخراج می‌نمایند. گونه های مختلف سالسولا (چشموک، زارق، سرمه) گلهای رنگ رنگ چشم نوازی دارند در ایجاد فضای سبز مناطق کویری واز خاكستر بعضی از گونه های آن به علت داشتن مواد قلیایی فراوان به جای سود می‌توان استفاده کرد. بعلاوه این گیاهان دارای خواص درمانی بوده واعضای آن دارای اثر ملین ومدر است. از انواع سالسولا ماده ای به نام سالسولین نیز استخراج می‌کنند که پائین ‌آورنده فشار خون می‌باشد هم چنان درزمانهای گذشته از بخشهای هوایی و خرد شده گیاه اشنان جهت شستن لباس استفاده می‌شده است.

تیره گز:

گونه های مختلف گز بیشتر در كنار آبهای شور، زمینهای شوره دار و كنار رودخانه می‌رویند و شامل درخچه ها و یا درختانی با برگهای نوک تیز، سوزنی و یاپولک مانندی است که به طور فشرده روی یکدیگر قرار می‌گیرند و از لحاظ ظاهری تشکلی شبیه سرو دارند. در شمال غربی تالاب گاوخونی در مجارر آبراهه های متعددی که به تالاب ختم می‌شوند پوشش فراوان، تراکم، متنوع با ارتفاع قابل ملاحظه ای از گونه های گز (گزستان) رشد می‌نمایند.
برخی از انواع درختچه ها گز دارای تانن فراوان می‌باشد که اثر قابض داشته به علاوه مدر، اشتها آور و مقوی می‌باشد. 5 گونه مختلف از انواع گز شامل شوره گز، گز گلبرگ نازک، گز چهار مارگی در این بخش از تالاب گاوخونی وجود دارند.

متاسفانه در زمانهای گذشته اهالی مناطق مجاور درختچه های گذران ناحیه را که بصورت بیشه زارهای متراکمی بودند جهت تهیه زغال وهم چنین سوخت به طور بی رویه قطع می‌نمودند که امروزه با منسوخ شدن این امر خسارات گذشته تا حدود زیادی ترمیم شده وسیمای جنگلی خود را دوباره باز یافته است.

تیره کاسنی:
این تیره دارای 10گونه مختلف در منطقه است که بیشتر برروی ارتفاعات و دامنه کوههای مجاور که کمتر تحت تاثیر شوری تالاب قرار می‌گیرند رشد می‌نمایند. این گیاهان با گلهای رنگارنگ خود مناطر زیبایی رادر اوایل فصل بهار در این مناطق ایجاد كرده در مدت کوتاهی خزان می‌شوند.

از گونه های متعلق به این تیره که در مناطق مذکور رشد می‌ کنند می‌توان به درمنه، شکر تیغال، گیاهی به نام محلی تلچه، گل بابونه، سنسیو اشاره کرد.
گونه درمنه از گیاهان خوشخوراک است که می‌تواند در چرای دام موثر باشد. ازاین گیاه اسانسی بر علیه سویه های مختلف باکتر یائی وقارچی تهیه می‌شود.

تیره پیچک صحرائی:
این تیره فقط دارای یک گونه در منطقه است که در سیر آبرفتی که در زمستان توسط آب پوشیده می‌شود در خاکهای شور استقرار پید می‌کند ومیتوان آن را در مجاور آبراهه هایی که در نتیجه انشعاب رودخانه زاینده رود و در محل ورود به تالاب به وجود آمده است و به نام محلی لیواش معروف است.

تیره شب بو:
7 گونه مختلف از این تیره در منطقه شناسائی شده اند.
بسیاری از گونه های تیره شب بو مصرف غذایی یا ارزش دارویی دادند. اکثر آنها دارای گلوکوزید گوگردی هستند که در استخراج اسانسهایی گوگردی کار برددارند. گیاهان دارویی در این تیره بسیار و از گذشته دور مورد استفاده قرار می‌گرفته اند هم چنین بسیاری از گونه های این تیره زینتی هستند.

گیاهی بانام محلی شلغمی، گونه ای از جنس تره تیزک (چاله حموم)، 2 گونه از جنس اسیتریگموستموم، از گونه های متعلق به این تیره در تالاب گاوخونی هستند.

تیره ریش بز :
تنها گونه متعلق به این تیره در منطقه ریش بز (ارمک،افدرا) می‌باشد که به علت شکل ظاهری انشعابات ساقه گیاه بر این نام معروف است. این گیاه رامی توان در ارتفاعات بالای کوه سیاه بخوبی مشاهده کرد که از تراکم پوشش نسبتا خوبی برخوردار است. بردباری این گیاه نسبت به شوری کم است و از این رو در مجاور دریاچه رشد نمی کند.

این گیاه خوشخوراک بوده وجهت تامین علوفه دام استفاده می‌شود. گونه های مختلف افدرا کم وبیش دارای آلکالوئیدی معروف به نام افدرین هستند که مصرف وسیعی در پزشکی دارد. افدرین استخراج شده شبیه آدرنالین عمل می‌ کند ومحرک مغزو اعصاب، از بین برنده خستگی وناراحتی، افزایش دهنده فشار خون، آرام کننده حرکات روده ای تسكین دهنده و معالجه کننده روماتسیم می‌ باشد. یكی از قدیمی ترین گیاهان دارویی جهان است اغلب اشخاص شاید بارها از داروی بدون نسخه سرما خوردگی كه دارای ماده شیمیایی پزودو افدرین است استفاده كرده اند بدون اینكه بدانند بنیان این دارو از گیاه دارویی افدرا می‌باشد كه احتمالا بیشتر از 5000 سال سابقه شفابخشی دارد. زنان باردار، مادران شیرده، اشخاص بافشار خون بالا، بیماران قلبی و…می بایست در مصرف آن محتاط باشند.

تیره شمعدانی:
گونه ای از شمعدانی تنها گیاه این تیره در منطقه است كه در خاكهای لومی كه دارای مقایر شن، رس و سیلت به تقریب یكسان می‌باشد رشد می‌كند و در نواحی صخره ای پوشیده شده توسط درمنه نیز می‌توان آن را مشاهده كرد. این گیاه دارای گلهایی به رنگ متمایل به قرمز است.

تیره گندیان:

این تیره شامل گونه های نی، چمن شور، جاروپیغمبری(نیسی)، ارموپیروم میباشد كه بیشتر گیاهانی علفی، یك ساله یاچند ساله میباشند واز لحاظ تامین علوفه دام اهمیت دارند. چمن شور كه در بخش جنگل زار بخوبی رشد می‌كند و یا جارو پیغمبری كه درارتفاعات و جامعه گیاهی درمنه وجود دارد هریك جهت چرای دام بكار می روند.

از بین گونه های مختلف این تیره گیاه نی از فراوانی بیشتری نسبت به سایر گونه ها برخوردار بوده و پوششهای متراكمی را در ناحیه شمال غربی تالاب بوجود می‌آورند. بهره برداری از گیاه نی امروز در بسیاری از تالابهای كشور وجهان جهت مصارف گوناگون متدوال است به نحوی كه می‌توان ازآن در ساخت بخشهایی از خانه، دیوار پیش ساخته موسوم به كانتكس، تهیه خمیر مقواوكاغذ، نئوپان وعلوفه استفاده كرد. از مشخصات جالب توجه دیگر در مورد نی اینست كه برگهای این گیاه در هنگام پوشیده شدن توسط آب، این شرایط را تحمل نكرده وسریع می‌ریزند بنابراین معیار خوبی است كه حد اكثر بالا آمدن آب در تالاب را نشان می‌دهد.

تیره شب خسب:
گهورك(جغجغه یاكیلیونی) گونه متعلق به این تیره است كه در خاكهای رسوبی، میان محصولات زراعی و زمینهای شور ودر مسیر رودخانه و آبراهه های منتهی به تالاب رشد می‌كند.

تیره گل جالیز:
گونه ای از گل جالیزدر اطراف تالاب و بر روی زمینهای شنی رشد می‌كند. فاقد كلروفیل می‌باشد و بیشتر انگل ریشه درختچه های گز در منطقه است.
جالب است بدانیم كه برخی از گونه های گل جالیز به عنوان تونیك، مقوی، رفع كننده ناراحتیهای خون ودرمعالجه عقیمی بكار می‌رود.

تیره پروانه آساها:
گیاهان از این تیره كه در محدوده تالاب گاوخونی وجود دارند عبارت اند از: خارشتر، شیرین بیان(مجو) وسه گونه از گیاه گون كه بیشتر بر روی زمینهای شنی وخشك حاشیه ای رشد می‌نمایند.

خارشتر گیاهی است خار دار كه در بیشتر نقاط خشك وبیابانی ایران رویش می‌كند واز سر شاخه های آن جهت چرای دام استفاده میشود.

از ریشه گیاه شیرین بیان هم تركیبات گلیسیریزین به دست می‌آورند كه مصرف دارویی دارد و از قدیم ریشه آن به صورت دم كرده برای درمان برخی از بیماریها متداول بوده است. این گیاه در بوشهر وفارس با نام مهك، تهران و شمال ایران با نام شیرین بیان، كرمان (متكی) و اصفهان میجو یا مژو معروف است و در كتب طب سنتی قدیم سوس (به معنای ریشه شیرین) معرفی شده است. از عصاره شیرین بیان و عرق آن همچنین مشروب غیرالكلی فرح بخشی درست می‌كنند كه به آن كوكو (coco) می‌گویند. برداشت ریشه یا ساقه این گیاه برای مصارف دارویی می‌بایست در سال سوم در فصلی كه برگهای آن درحال ریختن است انجام گیرد زیرا در این مرحله از رشد گیاه ریشه آن حداكثر ماده گلیسیریزین را دارد.

تیره علف هفت بند:
اسكنبیل و كاروانكش دو گونه این تیره هستند كه در نقاط شنی رشد می‌نمایند. از اسكنبیل جهت تثبیت تپه های شنی حاشیه تالاب می‌توان استفاده كرد.

تیره سیب زمینی:
تنها گونه این تیره در منطقه گرگ تیغ (اشك) است كه بخاطر تیغ های مشهورش به این نام خوانده می‌شود. كاربرد این گیاه در مناطق كویری و خشك در ایجاد حصارهای طبیعی است.

تیره چتریان(جعفری):
گونه ای از جنس آنقوزه ، گیاهی بانام محلی خولگی، خار خروسك، شومانیا از جمله گیاهان این تیره هستند كه در منطقه رویش می‌نمایند.

تیره قیچ:
سه گونه از این تیره در منطقه رشد می‌نمایند كه شامل اسپند، خارخسك(نخودی)، قیچ می باشند.

اسفند یا اسپند كه در كتب طب سنتی قدیم بانام حرمل آمده است وحشی است خاصیت دارویی داشته كه از دانه آن به عنوان تب بر،كاهنده درد معده و در معالجه كرمهای روده در مردان استفاده می‌شود. جوشانده برگ آن برای درمان رماتیسم و ریشه آن برای كشتن برخی از حشرات موذی مفید است.

خارخاسك كه بانامهای دیگری همچون هنج و خارسوهوك نیز معروف است جهت افزایش شیر، از بین بردن انگلهای شكم، معالجه آبسه ها، اسهال خونی، درمان التهاب و برفك دهان به كار می‌رود.

قیچ كه در اغلب نقاط به كلمه قیچ معروف است و با نامهای دیگری همچون آغاجی ،زرین چو،قره قان و كچ نیز خوانده می‌شود گیاهی است چند ساله بصورت درختچه های كوچك كه در ارتفاعات مشرف به تالاب از جمله دامنه كوه سیاه رویش می‌كند.

 

تالاب گاوخونی

تصویر سوم از تالاب گاوخونی

 سياه كوه

از جاذبه هاي مهم منطقه كوه سياه (كوه آتشفشان خاموش ) است مشرف به تالاب ، كه همگي به دامنه آن صعود كرده و منظره زيباي تالاب گاوخونی را به نظاره نشستيم ، سنگهاي آتشفشاني در منطقه پراكنده بود ، سنگهايي كه مي تواند زمينه تحقيقات گسترده كارشناسان باشد ، برخي از همراهان براي مصارف بهداشتي ! (سنگ پا ) مقداري جمع آوري كردند!

تپه هاي شن روان :

از ورزنه 5 كيلومتر كه به سوي حسن آباد جرقويه پيش ميرويم ، پس از گذشتن از مزارع پنبه كه زمين را چون برف سفيد پوش كرده بود ، به تپه هاي شن روان مي رسيم . اين منطقه در جنوب تالاب و نقطه مقابل كوه سياه در آن سوي تالاب واقع شده است . به نظر مي رسد اين تپه ها شكل ثابتي ندارند و در اثر ورزش بادهاي دائمي و موسمي تغيير شكل مي دهند .

آثار به جا مانده در منطقه و كشف چند جنازه از اين محل ، منجمله استخوان پاي يك متري يك انسان ، و كشف جسد ديگري در نمكزارها ، از شهري در زير تپه هاي شن روان حكايت مي كند (شهر سبا) ، مردم محل بر اساس افسانه هايي معتقدند مردمان اين شهر در اثر كفران نعمت ، شهرشان در زير اين شنها مدفون شده است . 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *